مصاحبه : آرزو پایدارفرد با استاد ابراهیم میرزایی کارشناس ارشد هنر اسلامی، هیات علمی دانشکده هنر دانشگاه بیرجند- کارگاه رنگ و نقطه فرش دستباف
استاد عبدالله میرزایی بیش از 40 سال در زمینه¬ی طراحی و رنگ فرش دستباف سابقه دارند. آغاز فعالیت ایشان در سن بسیار کم و 10، 11 سالگی بوده است. از استادان آقای میرزایی، استاد احمد ارچنگ، استاد جعفر رشتیان، استاد حاج عباس کرباسیان، استاد مهدی¬یی را می¬توان نام برد. استاد میرزایی بیش از4 سال است که با دانشگاه هنر اصفهان همکاری دارند و «کارگاه رنگ و نقطه فرش» را برای دانشجویان رشته فرش تدریس می-کنند.«رنگ و نقطه¬ی نقشه¬ی فرش» از دروس کارگاهی مقطع کارشناسی رشته فرش است که با هدف آشنایی دانشجویان فرش با رنگهاي کاربردی و سنتی فرش و .چگونگی رنگ و نقطه كردن طرحهاي فرش در 2 واحد 4ساعته ارائه میگردد. نقشه ای که استاد در حال نقطه کردن آن بودند بنابر گفته¬ی ایشان، طرح قاجار است البته برگرفته از طبیعت و قاجار است در ابعاد پرده¬ای، حاشیه فرش کتیبه¬ای و طرح گچبری کارشده است منظور از گچبری، طرح گچبری است یا از نظر رنگی، فرش ملهم از گچبری است؟ استاد: در طرح گچبری رنگ¬ها متناسب با طبیعت تغییر می¬کند. نسبت به متن رنگ ها محدودتر و نزدیک به هم هستند. استاد می¬فرمایند: طرح قاجار، رنگ¬های سنتی خود را داراست البته برای این طرح در فرش از ترکیب¬های جدید رنگی نیز استفاده می¬شود که در چهارچوب رنگ¬های شناخته شده¬ی فرش است. ما در نقشه¬کشی فرش، اصالت طرح و رنگ قاجار را حفظ می¬کنیم و اگر بخواهیم دقیقا همان طرح و رنگ¬های فرش یا بناهای تاریخی قاجاریه را استفاده کنیم به تکرار و تقلید می¬افتیم و طرح¬ها کلیشه ای می¬شوند. ما در همان چهارچوب، دست به ترکیب نقش،رنگ برای ایجاد نو¬آوری می¬زنیم. تاثیر کاشی¬کاری نیز در طرح و رنگ فرش قاجار دیده می شود؟ استاد : بله همان رنگ های زمان قاجار چون صورتی و ارغوانی ها و همان رنگ هایی است که در طبیعت در گل ها و گیاهان دیده می¬شود. مثلا اگر در طرح، گلِ رز کاربرد داشته، نمونه¬ی همان رنگ از طبیعت، ساخته می-شود مثل قرمز، صورتی سیر و روشن، لیمویی و طلایی؛ گل رز سفید و مشکی هم داریم که در رنگ¬آمیزی¬ها دیده می شود. که به این گل¬های طبیعت گرایانه، گل قاجاری یا گل لندنی و بیشتر گل فرنگ گفته می¬شود. چرا که چه از لحاظ رنگ¬آمیز و چه طرح نزدیک به نمونه¬ی طبیعی است. - بازار کدام رنگ¬ها بهتر است
قاجاریه با الگوهای طبیعت گرایانه و گل فرنگ با تنوع رنگی بالا یا دوره-های قبل از قاجار مثلا طرح و رنگ¬های صفویه با رنگ¬های خاص خودش؟ استاد : نمی¬توانیم بگوییم که صفویه بهتر از زندیه و قاجاریه است یا بالعکس. مهم ارائه دادن کار خوب است معمولا زمانی که کار خوبی به سبک صفویه انجام شود اینطور تصور می¬شود که سبک صفویه در رنگ خوب است در حالی¬که وقتی طرح و رنگ خوب و نو و اصولی ارائه شود چه صفویه و قاجاریه یا هر دوره و سبکی دیگر باشد مورد توجه بازار و مشتریان خاص خود خواهد بود.
رنگهای رنگ¬آمیز فرش چه رنگ¬هایی هستند؟ استاد : رنگ هایی هستند با خاصیت معدنی که تبدیل به پودر می شوند. برخی از این رنگ¬ها به دلیل کاربرد و قدرت رنگی، رنگ¬های مادر یا اصلی هستند چون لاجورد، شنجرف(لاکی)، سینکا، اُخرا، گِل ماشی و سُرنج که با این رنگ¬های اصلی انواع ترکیب های متنوع به¬دست می-آید چون درجه رنگ¬های سبز ساقه¬ای روشن و سیر، سبز مینایی و ... . از جوهر رنگ هم برای برخی رنگ¬ها مثل سبز یا مشکی استفاده می¬شود. گاهی از رنگ¬های صنعتی هم که امروزه گاه مرسوم شده استفاده می¬شود. معمولا فرش اصفهان چه حداقل یا حداکثر رنگی امروزه دارد؟ استاد : حداقل حدود 11 و 12 رنگ ولی حداکثر تا 70 ، 80 رنگ می¬رسد مخصوصا در مورد طرح¬های با ظرافت و پُرکار از نظر فضاسازی چون شکارگاه و نگارگری.
لطفا در مورد آبی¬ها در فرش اصفهان، که از رنگ-های خاص و پرکاربرد در فرش این منطقه است، توضیحاتی بدهید؟ استاد : می¬توانم به آبی فیروزه¬ای سیر و روشن، آبی خیلی روشن که به آبی ماسی معروف است، اشاره کنم. آبی¬های خیلی تیره نیز در فرش اصفهان داریم که سورمه-ای¬ها هستند و با پودر سینکا(رنگ سفید) تونالیته ایجاد می¬کنند. فیروزه¬ای مسجدی، فیروزه¬ای دریایی و فواصل این تنالیته¬ها به شکلی هستند که بافنده در انتخاب نخ دچار اشتباه نمی¬شوند یعنی خیلی تنالیته¬ها نزدیک به هم نیستند.
تفاوت رنگی که برای رنگ کردن متن و گل¬ها در نقشه استفاده می¬شود¬ با رنگِ مورد استفاده برای نقطه کردن چیست؟ استاد : برای رنگ گل¬ و برگها و زمینه، بَست رنگ باید کم باشد ولی رنگ نقطه پرمایه¬تر و غلیظ¬تر است. در رنگ¬های با غلظت بالا کمی شکر برای جلوگیری از ترک-خوردگی به رنگ اضافه می¬شود. صمغ(عربی) نیز برای چسبندگی بیشتر رنگدانه¬ها و رنگ روی کاغذ کاربرد دارد. برای یک کاسه رنگ دو سه قطره صمغ کفایت می-کند. در پایانِ رنگ¬گذاری و نقطه¬کردن، روی کار روغن جلا می خورد تا این تخته نقشه چند بار قابلیت بافت داشته باشد چرا که روغن جلا علاوه بر ایجاد شفافیت و براق کردن رنگ¬های تخته نقشه، باعث محافظت نقشه در برابر سرما و آب و ... می¬شود و به مرور هم با کشیدن یک دستمال خیس دوباره جلای خود را به¬دست خواهد آورد.
نظر شما در مورد استفاده از نرم¬افزارهای طراحی و رنگ¬گذاری فرش چیست که در بین دانشجویان فرش با استقبال مواجه شده و در عین حال محدودیت¬های زمانی را کم کرده، یعنی در زمان بسیار کم می¬توانیم از یک طرح کاتالوگ رنگی متنوع و کاملی داشته باشیم؟ استاد : هیچوقت کار کامپیوتری نمی¬تواند کار دست را بگیرد. من تکنولوژی را رد نمی¬کنم ولی واگذاری صد در صد کار دست به نرم افزار نیز اصلا قابل قبول نیست. مشاهده می¬کنید من در کارگاهم کامپیوتر دارم و بسیار خودم و پسرم از امکانات نرم افزارهای مختلف کمک می گیریم اما به دید یک ابزار به آن نگاه می¬کنم نه هنر. معمولا کارهای کامپیوتری که در بیرون انجام می¬شود و تعدادی هستند متاسفانه اثر را خراب می¬کند چون بدون شناخت و دانستن اصول طراحی فرش و حتی سبک¬های فرش تنها با تقسیم فرش به عناصر و جابه¬جایی و چرخاندن و کوچک و بزرک کردن نقشمایه¬ها صرفا جهت زیبایی علاوه بر اینکه اصالت طرح را از بین می¬برند اکثر طرح¬های کامپیوتری شبیه هم شده است که هر دو مورد از معظلات هنر فرش ایرانی است. متاسفانه از روی نا آگاهی و به دلیل قیمت مناسب، استقبال هم می¬شود. مثلا ترنج طرح بنده با لچک طرح استاد بزرگی مثل ارچنگ و ... را با هم ترکیب می¬کنند و با تغییراتی که صرفا جهت زیبایی است و نمی¬شود آن¬را طراحی فرش ایرانی نامید به بازار عرضه می¬کنند. اما هنوز بنده مشتری های خودم را دارم که ارزش کار دست را درک می کنند و سفارش¬های خوبی هم دارم.
استاد : بنده معتقدم بخشی از کار دست به ذهن و روح هنرمند بر می¬گردد. روح هنرمند در اثر، جریان دارد و انتقال این جریان با نرم افزار امکان پذیر نیست. عشق ایمان باور و ... مفاهیم عمیقی هستند که همواره پشتوانه¬ی محکمی برای هنرهای سنتی ما بودند که بواسطه استفاده نادرست از تکنولوژی از بین خواهند رفت و وقتی این پشتوانه¬ها نباشد، مطمئنا نسل حاضر و دانشجویان ما هیچ دوستی و انس با هنرهای دستی و روش حفظ آنها نخواهند داشت.
چگونه می¬توان در بین دانشجویان فرش با دروسی چون طراحی و رنگ و نقطه، علاقه و انگیزه ایجاد کرد؟ استاد : بنده در دانشجویانم علاقه ایجاد کردم چون کاری که به دانشجو می¬دهم یک طرح بسیار عالی است و پیشنهاد رنگی هم که به دانشجو می¬دهم، رنگ¬های بسیار پر جاذبه است. همواره دانشجویان می گویند که سر کارگاه شما خسته نمی¬شویم. از دانشجویان خرده و ایراد نمی گیرم. به دانشجویان دلداری می¬دهم چرا که با بازدید از بازار گاهی با نظرات نامناسبی از سوی بازاریان مواجه می شوند که مثلا این رنگ¬ها مرده است و انگیزه شان کم می شود اما من واقعیت را به آنها می¬گویم که اگر با تلاش در رشته و حرفه خود فعالیت کنید مطمئنا یک طراح، بافنده و یا یک تولید کننده¬ی موفق خواهید بود اما اگر صرفا فکر شما تجاری باشد بدانید که خیلی¬ها تا به حال دنبال سود اقتصادی بودند و طرح های انبوه تولید کردند و تکرار زیاد این طرح¬ها، ارزش طرح و رنگ را از بین برده است در مواردی.
مراحل آموزش رنگ و نقطه فرش به چه شکل است؟ کارگاه رنگ و نقطه¬ی فرش چگونه توسط شما مدیریت می شود؟ استاد : ابتدا شرحی درباره¬ی رنگ¬های سنتی فرش داده می¬شود. سپس طرح¬های خوب در اختیار دانشجویان قرار می¬گیرد و یا طرح های خودشان را نقطه می¬کنند. نقطه کردن یا خفت ورچین کردن ابتدایی برای بدست آوردن مهارت و رفع اشکالات طراحی با مداد است در حالی¬که نقطه کردن نهایی با قلم مو ست و نیاز به مهارت بالایی دارد. رنگ و نقطه با نرم¬افزارهای طراحی نقشه فرش هم برای دانشجویان خوب است خوبه ما دانشجویان را تشویق می کنیم که کار با این نرم¬افزارها را نیز یاد بگیرند اما سیستم یک ابزار است در دست هنرمند نه اینکه هنرمند در خدمت انواع و اقسام نرم افزارها باشد.
نظر شما در مورد تفاوت قیمت فرش دستباف و ماشینی چیست؟ استاد : ارزان بودن فرش بد هست و اینکه یک دانشجو نمی¬تواند برای شروع زندگی¬اش یک فرش دستباف خریداری کند بسیار بدتر. نگاه امروز به فرش، نگاه صنعتی است که از لحاظ تنوع و قیمت، فرش ماشینی متنوع تر و ارزان تر است ولی مضرات خود را هم داراست؛ ترکیبات مصنوعی، سُرب داشتن و حتی شیوه¬های سفیدبافی و چاپ در فرش ماشینی از معایب بزرگ است. پیشنهاد می¬کنم اگر قدرت خرید فرش دستباف برای جوان¬ها وجود ندارد از بافت¬هایی مثل گبه استفاده کنند. دانشجویان فرش بهترین کمکی که به خود و جامعه می توانند بکنند این است که فرش نیاز خود را، خودشان تولید کنند.
اوضاع اقتصادی، سیاسی و اجتماعی فرش را در ایران چگونه می بینید؟ آیا رشته¬ی دانشگاهی فرش به اجتماع فرش کشور کمک کرده است؟ استاد : تا 30 – 40 سال گذسته تولید فرش بصورت تفننی بود و به تعداد انگشت دست تولید کننده متعهد و خوب داشتیم بنابراین فرش مقام اول جهانی داشت. اما بعد از انقلاب و با شروع جنگ، بازار کاذب برای فرش بوجود آمد و کسانی وارد این کار شدند که تنها دنبال سود اقتصادی بودند و خیلی ها حتی شغل خودشان را رها کردند و به دید تجارت به فرش نگاه کردند... از طرفی فقر و نداری در طبقه¬ی بافندگان و نبود سیاست-گذاری¬های درست باعث بوجود آمدن واسطه¬ یا دلالانی در فرش شد که نه سود را بافنده می برد و نه استاد کار فرش. بنده هم ناچارم به همان دلال، فرشم را بفروشم که سود اصلی را نه من می¬برم و نه بافنده.
نقشه فرش¬هایی داشتید که از آنها غیرقانونی کپی¬برداری شود؟ راهکار مناسب برای جلوگیری از این قبیل مشکلات در هنر طراحی فرش چیست؟ استاد : بله بوده¬اند اما در حال حاضر مرکز ملی فرش، نقشه¬ی فرش را ثبت می¬کند و این خیلی ارزش دارد. کارها شناسنامه دار می¬شود و پیگرد قانونی دارد. فقط طراحان و بافندگان باید به مرکز و شرکت سهامی فرش مراجعه کنند و اقدامات لازم را جهت شناسنامه دار کردن طرح خود انجام دهند. باتشکر از استاد گرامی جناب آقای میرزایی
