ابزار قالی بافی متعلق به عهد مفرغ
فرش ایران و بحث در خصوص تاریخ آن همواره یکی از مهمترین مسایل مورد علاقه شرق شناسان چه ایرانی و چه غیر ایرانی بوده است. به طوری که علاقمندان به قالی ایرانی و پی بردن به سابقه آن در طول سالها همچنان ادامه داشته است. "ازجمله کشفیات وتحقیقات اولین اطلاع ویابه عبارتی کشفیاتی که نشانه ای از هنر قالیبافی در عهد مفرغ را با خودبه دنبال داردمربوط به کارد قالیبافی است که توسط « ا.ن خلوپین از اعضای موسسه باستان شناسی آکادمی علوم اتحاد جماهیر شوروی سابق» راجع به ابزار مخصوص قالیبافی، از جمله کاردک، از گورهای عصر مفرغ در ترکمنستان و شمال ایران کشف شده است)." ژوله ،(1381،2
اما طبق گفته آقای ژوله(1381،2) درکتاب پژوهشی درفرش روشنترین تصویر در خصوص قالی بافی عهد مفرغ را دکتر علی حصوری به دست می دهد. "وی برای اولین بار در سال۱۳۵۴ با دو ابزار از این نوع مواجه شد که پس از وقوع یک سیل و پدید آمدن یک گور توسط یک مرد قشقایی در شمال غربی راهجرد و در نزدیکی کامفیروز فارس پیدا شده بود."
به گفته آقای ژوله (1381،2) درکتاب یاد شده به نقل قول از دکتر حصوری:" قطعه ای که سرنیزه و امثال آن به نظر می آید دارای زایده کوچک سوراخ داری در انتهاست که بی شک محل نصب دسته ی چوبی است.ظرافت بسیار این قطعه نمی توانسته برای ضربه زدن بعنوان جنگ افزارباشد.چون لبه دو تیغه آن بر اثر طول کاربرد و احیاناًتیز کردن های مکرر فرو رفته و قوس برداشته است، که نشان دهنده وسیله ای برای برش بوده است که بی شک یک کارد برش خامه بوده است
"قطعه دوم با سری دکمه مانند طول45 سانتیمتر وقطر آن درحدود 1سانتیمترکه سوراخی در بدنه آن دیده می شود. نمی شود گفت گه ابزاری سوزن پارچه دوزی یا جوالدوزی یا ابزاری جنگی باشد.این ابزار بجای شانه یا دفتین وسیله کوبیدن فرش بوده است.که این ابزار امروزه در میان عده زیادی از قالی بافان غرب ایران از جمله مناطق انگوران، افشار، گروس (بیجار)،و بخشی از کردستان به کار می رود که آن را به کردی سِنگ . به کردی خیلال (خلال) می گویند) ." ژوله ،(1381،2
به نظر می رسد که وجود این قطعه ظاهر برای کوبیدن فرش یا همان دفتین در مناطق مختلف ایران با نام های مختلفی اسم برده می شودو یا اینکه برای رد کردن پود از میان تارهای فرش از وسیله به نام سیخ پودکشی استفاده می شده است."البته بجز این مناطق در شرق ایران ودر مناطق فردوس در جنوب خراسان وتربت حیدریه درمرکزخراسان دیده شده است.این وسیله سِنگ یا خلال تا 50 سال پیش در ایران کاربرد داشته است و در فارسی با نام سُک نامیده می شود.دلیل مهم دیگر این ابزار قالی بافی بودن این قطعه ،وجود سوراخ در فاصله ۱۵ سانتی متری از سر و ۱۰ سانتی متری از ته آن است. به احتمال برای کشیدن پود استفاده می شده یعنی همان نقش سیخ پودکشی را دارد ."
بااین ترتیب طبق شواهد و توضیحات دکتر حصوری با قدیمی ترین ابزار قالی متعلق به عهد مفرغ قدمت قالی ایرانی را می توان حدس زد.
با وجود شواهد و توضیحات داده شده می توان با مراجعه به کتب های شعر و متون ادبی و افسانه ای میتوان پی به قدمت قالی در ایران پی برد. در افسانه و اسطوره های ایرانی در درباره فرش و زیرانداز"آغاز فرش بافی،رشتن وبافتن به زمان تهمورث یعنی نخستین خاندان پادشاهی که فردوسی به نام پیشدادیان ذکر کرده است پیوند می خورد.تهمورث در نظر برخی از ایرانیان،نخستین انسان و نخستین پادشاه به شمار می رفته است"(رضوی،1387،92)
چنان که در این کتاب، تاریخ فرش (رضوی،1381،92)درتاریخ طبری ازقول محمد بن جریر طبری راجع به دوران تهمورث واولین فرش ها میگوید:" وی اولین کسی بوده است که از موی و پشم حیوانات پوشش و فرش تولیدکرد".مسلما وجود این تواریخ و افسانه ها خود گزارشی ،از قدمت تولید فرش در ایران است.
شهرسوخته تمدنی بزرگ که در جنوب شرقی ایران درسیستان است.در این تمدن بزرگ اشیایی کشف شده که تعدای از آنها مربوط به فرش حصیری،پارچه و ابزار بافندگی است.
"این اشیاء طبق بررسی گسترده ای دوره آن را به 2800-2500سال قبل از میلاد نسبت می دهند.که نشان دهنده تمدن و فرهنگ چندین هزار ساله ایران می باشد. پیداش فرش حصیری که از تنیدن الیاف گیاهی بدست آمده، نسبت به دیگر اشیاء مشکوفه ازنظر ارتباطی دارای اهمیت می باشد.ازجمله پیدایش فرش حصیری و منسوجات پارچه ای مثل زیرانداز و رواندا، سفالینه های کشف شده که دارای نقوشی است که انتظار می رود این نقشها بعدها طی سالیان متمادی در طراحی نقش مایه های بافندگان اعم از گلیم،سجاده،قالی و غیره کاربرد داشته و استفاده کرده اند"(رضوی،1387،98،99)
فرش حصیری در شهر سوخته(رضوی،1387،99)
نقوش موجود در سفالهای شهر سوخته(رضوی،1387،101)
منابع:
1- ژوله،تورج،پژوهشی در فرش ایران، انتشارات یساولی،(1381)
2 - حشمتی رضوی،فضل الله،تاریخ فرش:سیرتحول وتطور فرش بافی ایران/تهران،سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ وارشاد اسلامی (1387)
